Bila sebut tentang ayam, kebanyakan orang akan terbayang ayam kampung, ayam kacuk atau ayam yang diternak di belakang rumah. Namun tidak ramai yang mengetahui bahawa ayam-ayam tersebut sebenarnya mempunyai hubungan rapat dengan seekor burung liar yang dikenali sebagai ayam hutan.

Ayam hutan merupakan sejenis burung liar daripada genus Gallus yang telah lama mendiami kawasan hutan dan belukar di India, Sri Lanka serta Asia Tenggara. Walaupun rupanya hampir sama dengan ayam kampung yang biasa kita lihat, ayam hutan mempunyai beberapa ciri unik yang membezakannya daripada ayam ternakan.

Jika berpeluang melihat ayam hutan di habitat asalnya, perkara pertama yang pasti menarik perhatian ialah warna bulunya yang cantik dan menyerlah. Ayam jantan mempunyai bulu yang berkilauan dengan gabungan warna merah, oren, kuning, hijau dan hitam yang sangat menarik. Apabila terkena cahaya matahari, bulunya kelihatan seolah-olah bersinar.

Berbeza pula dengan ayam betina yang mempunyai warna lebih kusam seperti coklat dan kelabu. Warna ini membantu ayam betina menyembunyikan diri daripada pemangsa ketika mengeram telur atau menjaga anak-anaknya.

Menariknya, dalam dunia ayam hutan, tugas membesarkan anak bukanlah tanggungjawab ayam jantan. Selepas proses mengawan, ayam betina akan mengeram telur, menjaga sarang dan membimbing anak-anaknya mencari makanan. Ayam jantan pula lebih banyak berperanan menjaga kawasan serta menarik perhatian betina melalui warna bulu dan kokokannya.

Dari segi pemakanan, ayam hutan boleh dianggap sebagai haiwan omnivor. Mereka memakan pelbagai jenis makanan yang boleh ditemui di dalam hutan. Antaranya termasuklah bijirin, pucuk tumbuhan, buah-buahan kecil yang gugur ke tanah, cacing serta pelbagai jenis serangga.

Anak-anak ayam hutan pula sangat bergantung kepada serangga sebagai sumber protein untuk membesar dengan sihat. Sebab itulah ayam hutan sering dilihat mengais tanah dan daun-daun kering bagi mencari makanan.

Ramai pakar percaya bahawa ayam domestik yang diternak manusia pada hari ini berasal daripada Ayam Hutan Merah (Gallus gallus). Proses penjinakan ayam dipercayai telah bermula ribuan tahun dahulu apabila manusia mula menangkap dan membela ayam hutan untuk mendapatkan daging dan telur.

Walau bagaimanapun, kajian genetik moden menunjukkan bahawa bukan Ayam Hutan Merah sahaja yang menyumbang kepada pembentukan ayam domestik. Terdapat kemungkinan bahawa Ayam Hutan Kelabu (Gallus sonneratii) juga turut terlibat dalam proses evolusi tersebut. Ini menjadikan sejarah asal-usul ayam yang kita kenali hari ini lebih menarik daripada yang disangka.

Setakat ini terdapat empat spesies ayam hutan utama yang masih hidup di dunia:

1. Ayam Hutan Merah (Gallus gallus)

2. Ayam Hutan Sri Lanka (Gallus lafayetii)

Spesies ini hanya terdapat di Sri Lanka dan mempunyai warna bulu yang sangat cantik. Keunikannya menyebabkan ia dipilih sebagai burung kebangsaan negara tersebut.

3. Ayam Hutan Kelabu (Gallus sonneratii)

Spesies ini berasal dari India dan mempunyai corak bulu yang berbeza berbanding ayam hutan lain. Kajian menunjukkan ia mungkin menyumbang sebahagian genetik kepada ayam domestik moden.

4. Ayam Hutan Hijau (Gallus varius)

Ayam hutan ini banyak ditemui di Indonesia. Ia mempunyai warna hijau metalik yang sangat menarik dan dianggap antara spesies ayam hutan paling cantik di dunia.

Pada zaman dahulu, ayam hutan bukan sahaja hidup di kawasan Asia. Kajian fosil menunjukkan genus Gallus pernah tersebar lebih luas di benua Eurasia. Malah terdapat bukti bahawa nenek moyang ayam hutan pernah berkembang di kawasan tenggara Eropah sebelum mengalami perubahan habitat dan evolusi selama jutaan tahun.

Di Malaysia sendiri, ayam hutan sering dikaitkan dengan budaya masyarakat kampung. Bunyi kokokannya pada waktu pagi sering menjadi petanda kehadiran ayam liar di kawasan berhampiran hutan. Ada juga yang percaya ayam hutan mempunyai sifat lebih lasak, lebih bijak mengelakkan pemangsa dan lebih tahan terhadap penyakit berbanding sesetengah ayam ternakan.

Namun begitu, populasi ayam hutan di beberapa kawasan semakin terancam akibat kehilangan habitat, pemburuan serta kacukan dengan ayam domestik yang dilepaskan bebas. Jika keadaan ini berterusan, identiti genetik ayam hutan asli boleh terjejas pada masa akan datang.

Oleh sebab itu, usaha pemuliharaan dan kesedaran masyarakat amat penting bagi memastikan spesies ini terus kekal hidup untuk generasi akan datang. Selain menjadi sebahagian daripada khazanah alam semula jadi, ayam hutan juga mempunyai nilai sejarah yang besar kerana tanpa spesies ini, mungkin tidak wujud ayam peliharaan yang menjadi sumber makanan utama manusia pada hari ini.

Jadi, apabila kita melihat seekor ayam kampung berkeliaran di halaman rumah, mungkin kita sedang melihat warisan yang berasal daripada keturunan ayam hutan yang telah hidup di bumi ini sejak ribuan tahun dahulu.

📖 Kredit & Rujukan: Artikel ini diolah semula daripada maklumat yang diperoleh melalui Wikipedia (Ayam Hutan) serta beberapa kajian saintifik berkaitan evolusi dan asal-usul ayam domestik.